विपश्यना साधना परिचय

विपश्यना (Vipassana) ही भारताची एक अत्यंत प्राचीन ध्यान-विधि आहे. मानवजातिपासून हरवलेली, आजपासून जवळजवळ २५०० वर्षांपूर्वी गौतम बुध्दाने शोधून काढली होती. विपश्यना शब्दाचा अर्थ असा की, जी वस्तु खरोखरच जशी आहे, त्याला त्याच प्रकारे जाणून घेणे. अंतरमनाच्या खोलवर जाऊन आत्म-निरीक्षणाव्दारे आत्मशुध्दिची साधना आहे. मनाच्या एकाग्रतेसाठी नैसर्गिक श्वासाच्या निरीक्षणाव्दारे आपण सुरूवात करून आपण शरीर व चित्तधारेवर क्षणोक्षणी होणाऱ्या घटनांना तटस्थ भावनेने निरिक्षण करत असतानाच चित्त-शुध्दी आणि सद्गुण-वर्धनेचा हा अभ्यास(Dhamma) साधकाला कोणत्याही सांप्रदायिक आलंबनाला बांधू देत नाही. म्हणुनच ही साधना सर्वग्राह्य आहे, कोणत्याही भेदभावाशिवाय सर्वांसाठी समानरूपाने कल्याणकारी आहे. स्वानुभवातुन सत्य-विशोधन हीच शुद्धतेची प्रक्रीया आहे.

विपश्यना काय नाही:

  • विपश्यना अंधश्रध्देवर आधारीत कर्मकांड नाही.
  • ही साधना बौध्दिक मनोरंजन किंवा दार्शनिक वादविवादासाठी नाही.
  • ही सुट्टी घालविण्यासाठी किंवा सामाजिक आदानप्रदानासाठी नाही.
  • ही रोजच्या जीवनातील ताणतणावापासून पलायन करविणारी साधना नाही.

विपश्यना काय आहे:

  • ही दुःखमुक्तिची साधना आहे.
  • ही मनाला निर्मळ करणारी अशी विधी आहे, ज्यामुळे साधक जीवनांतील चढ-उतारांचा सामना शांतिपूर्ण तसेच संतुलित राहून करु शकेल.
  • ही जिवन जगण्याची कला आहे ज्यापासून साधक एका स्वस्थ समाजाच्या निर्माणामध्ये मदतगार होतो.

विपश्यना साधनेचे उच्चतम आध्यात्मिक लक्ष्य विकारांपासून संपूर्ण मुक्ती आणि बोधि प्राप्त करणे आहे. साधनेचा उद्देश केवळ शारिरीक दुःखांपासून मुक्ती नाही. परंतु, चित्तशुद्धीमुळे कित्येक मनोशारीरिक (सायकोसोमॅटिक) आजार आपोआप दूर होतात. वस्तुतः विपश्यना दुःखाची मूळ तीन कारणे - मोह, द्वेष तसेच अविद्या दूर करते. जर कुणी ह्या साधनेचा नियमित अभ्यास करत राहिल्यास एकेक पाऊल पुढे जात राहून आपल्या मानसिक विकारांपासून पूर्ण मुक्त होऊन नितांत विमुक्त अवस्थेचा साक्षात्कार करू शकतो.

विपश्यना साधना गौतम बुद्धांनी शोधुन काढली, तरी ह्या साधनेचा अभ्यास बौद्धजनांपर्यंत मर्यादित नाही. कोणत्याही पार्श्वभूमीची व्यक्ति ही करू शकतो आणि ह्याचा लाभ घेऊ शकतो. विपश्यना शिबीरे अशा व्यक्तिंसाठी खुली आहेत की जे इमानदारीने ही विधी शिकू इच्छितात. ह्यामध्ये कुल, जाति, धर्म किंवा राष्ट्रियता आड येत नाही. जगभरातील हिन्दु, मुस्लीम, शीख, बौद्ध, ईसाई, यहुदी तसेच अनेक अन्य संप्रदायातील व्यक्तींनी अत्यंत सफल रितीने विपश्यना साधनेचे लाभ अनुभवले आहेत कारण रोग सार्वजनीन आहे म्हणूनच इलाजदेखील सार्वजनीन व्हायला पाहिजे.

साधना तसेच स्वयंशासन

आत्मनिरिक्षणाद्वारे आत्मशुद्धिची साधना निश्चितच सोपी नाही – साधकांना खुप परिश्रम करावे लागतात. स्वतःच्या प्रयत्नाने साधक स्वानुभवातुन आपली प्रज्ञा जागृत करतात; दुसरी कुणी व्यक्ती त्याच्यासाठी हे काम करू शकत नाही. म्हणूनच, स्वेच्छेने गंभीरपणे आणि स्वयंशासन पाळणाऱ्या व्यक्तीना ही साधना उपयुक्त होइल, जी साधकाच्या सुरक्षा आणि हितासाठी आहे व शिबीराची अनुशासन संहिता ही साधनेचेच एक अंग आहे.

अंतरमनात खोलवर जाऊन तिथे साचलेल्या संस्कारांचे निर्मुलन करण्याची साधना शिकण्यासाठी दहा दिवसाचा अवधी निश्चितच खूप कमी आहे. एकांतामध्ये अभ्यासाची निरंतरता ठेवणे हीच ह्या साधनेतील यशाची गुरुकिल्ली आहे. हा दृष्टिकोन लक्षात ठेऊनच नियमावली आणि समय-सारिणी बनवलेली आहे. ती आचार्य अथवा व्यवस्थापनाच्या सुविधेसाठी नाही. तसेच ते कुठल्याही परंपरेचे अंधानुकरण नाही किंवा कोणतीही अंधश्रध्दा नाही. ह्यामागे हजारो साधकांच्या वर्षानुवर्षांच्या अनुभवाचा वैज्ञानिक तसेच तर्कसंगत आधार आहे. नियमांचे पालन केल्याने साधनेसाठी अनुकुल वातावरण तयार होते; नियम तोडल्याने हे वातावरण दुषित होते.

शिबीरार्थीना शिबीराचा संपूर्ण ११ दिवसाचा कालावधीत शिबीरस्थळी राहाणे बंधनकारक आहे. येथील नियमावलीतील अन्य नियमदेखील काळजीपूर्वक वाचावे. जे ह्या नियमावलीचे निष्ठेने तसेच गंभीरतेने पालन करू शकतात त्यांनीच शिबीरामध्ये प्रवेशासाठी आवेदन करावे. जे निर्धारित प्रयत्न करण्यास अनुकूल नाहीत ते त्यांचा स्वतःचा वेळ तर घालवतीलच, तसेच गंभीरतापूर्वक काम करू इच्छिणाऱ्याना बाधा निर्माण करतील. नियमावली कठिण वाटल्याने शिबीर सोडून जाणे हे हानिकारक तसेच अनुचित आहे हे आवेदकाने समजुन घ्यावे. तसेच वेळोवेळी समजावूनसुद्धा शिबीरार्थी नियमावलीचे पालन करत नसल्यास त्यांना शिबीर सोडून जायला सांगणे हे दुर्भाग्यपूर्ण असेल.

मानसिक रोगांच्या पीडित लोकांसाठी

गंभीर मानसिक रोगाने पिडीत व्यक्ती कधीकधी ह्या आशेने विपश्यना शिबीराला येतात की ही साधना त्यांचे सर्व मानसिक रोग दूर करेल. अस्थिर परस्पर संबंध आणि विविध उपचारांमुळे व काही गंभीर मानसिक आजारांमुळे अशा व्यक्तीना लाभ मिळणे दुरच पण कित्येकदा तर दहा दिवसांचे शिबीर पूर्ण करणेदेखील कठीण होऊ शकते. नॉन-प्रोफेशनल स्वयंसेवी संघटनेच्या रूपातील आमची क्षमता अशा पार्श्वभूमीच्या व्यक्तींची काळजी घेण्यासाठी असमर्थ आहे. जरी विपश्यना साधना बहुतेकांसाठी लाभदायक असली, तरी ही साधना औषधोपचार तसेच मानसोपचारांच्या ऐवजी नाही. तसेच गंभीर मानसिक रूग्णांना आम्ही ह्या साधनेची शिफारस करीत नाही.

अनुशासन संहिता

शील (sila) हा साधनेचा पाया आहे—नैतिक वर्तणुक. समाधिच्या (samadhi)म्हणजे मनाच्या एकाग्रतेच्या विकासासाठी शील हाच आधार आहे; आणि मनाची शुध्दता प्रज्ञेव्दारे(panna) होते ज्याच्या अभ्यासाव्दारे विकाराचे निर्मुलन होऊन चित्त-शुध्दि होते.

शील

सर्व शिबीरार्थीना शिबीरादरम्यान पांच शीलांचे पालन करणे अनिवार्य आहे:

  1. कोणत्याही प्राण्याची हत्या न करणे;
  2. चोरी न करणे.
  3. अब्रह्मचर्य(मैथुन) पासून दुर रहाणे
  4. खोटे बोलण्यापासून दूर रहाणे.
  5. नशा करणाऱ्या वस्तुपासून दूर रहाणे.

जुने साधक, अर्थात असे साधक की ज्यांनी आचार्य गोयन्काजी किंवा त्याच्या सहाय्यक आचार्यांबरोबर दहा दिवशीय शिबीर पुर्ण केले आहे त्याना आणखी तीन शीलांचे शीलांचे पालन करावे लागेल:

  1. दुपारनंतर भोजन वर्ज करणे.
  2. शॄंगार-प्रसाधन तसेच मनोरंजन वर्ज करणे
  3. ऊंच किंवा आरामदेही शय्या वर्ज करणे.

जुने साधक सायंकाळी ५ वाजता लिंबू पाणी घेऊन सहावे शील पाळतील, परंतु नवे साधक दुधासहित चहा आणि फळे घेऊ शकतील. आजारी किंवा विशिष्ट परिस्थितीत जुन्या साधकाना फलाहाराची सुट अचार्यांच्या अनुमतीने घेता येते. सातवे आणि आठवे शील सर्वांना बंधनकारक आहे.

समर्पण

साधना-शिबीराच्या कालावधीत साधकाला आपल्या आचार्यांप्रति, विपश्यना विधि प्रति तसेच संपूर्ण अनुशासन-संहिते प्रति पुर्णपणे समर्पित करावे लागेल. समर्पित भावना असल्यावरच निष्ठापूर्वक काम होऊ शकेल आणि विवेकपुर्वक श्रध्दा उत्पन्न होइल की ज्याची साधकाला आपली सुरक्षितता आणि मार्गदर्शनासाठी नितांत आवश्यकता आहे.

सांप्रदायिक कर्मकांड तसेच दुसऱ्या साधना-विधि बरोबर संमिश्रण

शिबिरादरम्यान साधक कोणत्याही अन्य प्रकारची साधना-विधि व पूजा-पाठ, धूप-दीप, माला-जप, भजन-किर्तन, व्रत-उपवास आदि कर्मकांडाचा अवलंब न करणे निश्चितपणे अत्यावश्यक आहे. दुसरी साधना विधि किंवा अध्यात्मिक विधि तहकूब ठेवावी. ह्याचा अर्थ असा नव्हे की दुसऱ्या साधना-विधि किंवा पध्दतीची निंदा आहे, परंतू शुध्द विपश्यना विधिला अजमाऊन पहाण्याला न्याय देण्यासाठी आहे.

विपश्यनेबरोबर जाणून बूजून दुसऱ्या कोणत्याही साधना विधिचे संमिश्रण करने हानिकारक होऊ शकते. आचार्यांनी वारंवार सूचना देऊनही साधकानी ह्या विधिबरोबर कर्मकांड व दुसऱ्या रितीचे संमिश्रण केल्याने स्वतःचे मोठे नुकसान करून घेतले आहे. जर कोणता संभ्रम किंवा प्रश्न असल्यास त्याने आचार्यांना भेटून शंका समाधान करून घ्यावे.

आचार्यांना भेटणे

साधकाला वाटल्यास आपल्या समस्येसाठी दुपारी १२ ते १ दरम्यान आचार्यांना एकटे भेटू शकतात. रात्री ९ ते ९.३० वाजता ध्यान कक्षात देखील सार्वजनीक प्रश्नोत्तरे उपलब्ध असतील. भेटणे आणि प्रश्नोत्तराची वेळ विधिच्या स्पष्टीकरणासाठी व सायंकाळच्या प्रवचनापासुन उद्भवलेल्या प्रश्नासाठीच आहे.

आर्य मौन

शिबिराचा आरंभ झाल्यापासून दहाव्या दिवशी साधारणता सकाळी दहापर्यंत आर्यमौन म्हणजेच शरीर तसेच वाणीने मौन पाळावे लागेल. दुसऱ्याबरोबर शारीरीक संकेताव्दारे किंवा लिहून वाचून विचार विनिमय करण्यास मनाई आहे.

अत्यंत आवश्यक असेल तेव्हा साधक अन्न, रहाण्याची सोय, शरीर स्वास्थ, इत्यादिसंबधी व्यवस्थापन आणि विधि समजावून घेण्यासाठी अचार्यांबरोबर बोलण्याची सूट आहे. विपश्यना साधना हा व्यक्तिगत अभ्यास आहे. परंतु ह्या संपर्काच्या वेळी देखील कमीतकमी बोलावे. प्रत्येक साधकाने एकटेपणा समजून एकांतात असल्याप्रमाणे साधनेत व्यग्र व्हावे.

पुरूष आणि महिलांनी वेगळे वेगळे रहाणे.

रहाण्याची जागा, अभ्यास, विश्रांती आणि भोजनाच्या वेळी पुरुष व महिलाना वेगळे वेगळे रहावे लागेल. शिबीरादरम्यान पतीपत्नीचा किंवा जोडीदाराशी संपर्क नसावा. हेच मित्र आणि कुटुंबातील सदस्याना लागू आहे.

शारीरिक स्पर्श

शिबीरादरम्यान संपूर्ण कालावधीत साधकानी एकमेकास अजिबात स्पर्श करू नये.

योगासन तसेच व्यायाम

विपश्यना साधनेबरोबर योगासन व दुसरे शारीरिक व्यायाम अनुरुप आहेत, परन्तु शिबीरादरम्यान हे स्थगीत ठेवावे कारण केन्द्रामध्ये सध्यातरी ह्यासाठी आवश्यक अशा एकांतातील सुविधा उपलब्ध नाहीत.जॉगींगला देखील परवानगी नाही. म्हणुनच साधक विश्रांतीच्या वेळेस पाहिजे तर निर्धारि्त स्थानी चालण्याचा व्यायाम करू शकतात.

मंत्राभिषिक्त माळा-कंठी, गंडा-ताइत इत्यादि

उपरोक्त वस्तु साधकाने आपल्या सोबत शिबीरस्थानी आणू नयेत. चुकून आणल्यास त्या शिबीर कालावधीपर्यंत म्हणजेच दहा दिवसांसाठी व्यवस्थापनाकडे सुपूर्द कराव्यात.

नशा आणणाऱ्या वस्तू, धुम्रपान, जर्दा-तंबाखू आणि औषधे

मादक औषधी, मद्यार्क किंवा भांग, गांजा, चरस सारखे दुसरे अंमली पदार्थ शिबीरस्थानी आणू नयेत. देशाच्या कायद्याअंतर्गत ह्या वस्तू बाळगणे हा गुन्हा आहे. शांत करणारी औषधे, झोपेच्या गोळ्या, आणि उपशामकाना देखील हे लागू आहे. रोगी साधकाने डॉक्टरानी दिलेली आपली सर्व औषधे आचार्यांना दाखवावीत.

तंबाखू-जर्दा, धूम्रपान

स्वास्थ आणि स्वस्थतेसाठी केंन्द्र स्थानावर धूम्रपान किंवा जर्दा-तंबाखू खाण्यास सख्त मनाइ आहे.

भोजन

विभीन्न समुदायाच्या साधकासाठी आपल्या आवडीचे भोजन उपलब्ध करुन देण्यांत व्यावहारिक अडचणी आहेत. म्हणून साधकाना विनंती आहे की व्यवस्थापनाव्दारे दिले जाणारे साधे, सात्विक, निरामिष व साधनेला योग्य अशा भोजनाची व्यवस्था केली जाते त्यातच समाधानी व्हावे. जर साधकाला आजारपणामुळे चिकित्सकाने विशेष भोजन घ्यायला सांगीतले असल्यास त्याने आवेदन पत्र तसेच शिबीराच्या प्रवेशाच्या वेळी त्याची सुचना व्यवस्थापकाकडे द्यावी. उपवास करण्यास परवानगी नाही.

वेश-भूषा

शरीर व वस्त्रांची स्वच्छता, वेश-भुषेंतील साधेपणा तसेच शिष्टाचाराची आवश्यकता आहे. झिरझिरीत कपडे घालणे निषिध्द आहे. घट्ट, बिनबाह्यांचे, तंग, तसेच तोकडे कपडे घालू नयेत. सुर्य-स्नान आणि अर्ध्ननग्नता वर्ज आहे. महिलांनी कुर्त्याबरोबर दुपट्ट्याचा वापर करावा. दुसऱ्यांचे चित्त विचलीत न होण्यासाठी हे महत्वाचे आहे.

धोबी-सेवा तसेच स्नान

बहुतांश केन्द्रावर धोबी-सेवा उपलब्ध नसते. ज्या केंद्रावर जाणार असाल, तेथे ह्याची चौकशी करावी. धोबी-सेवा उपलब्ध नसल्यास साधकानी पुरेशे कपडे सोबत आणावेत. छोटे कपडे हातानी धुता येतील. स्नान तसेच कपडे धुणे विश्रांतीच्या वेळेसच करावे, साधनेच्या काळात नाही.

बाह्य संपर्क

शिबीराच्या कालावधीत साधकाने शिबीराच्या हद्दीतच रहावे. आचार्यांच्या विशिष्ट अनुमतीने ते जाऊ शकतात. शिबीर संपेपर्यंत बाह्य संपर्क करु नये. ह्या अवधित कुणाशीही टेलीफोन अथवा पत्राव्दारे किंवा अतिथिशी संपर्क करु नये. शिबीर संपेपर्यंत सेलफोन, पेजर, आणि दुसर्‍या इलेक्ट्रानिक वस्तु व्यवस्थापनाकडे जमा करुन ठेवाव्यात. निकडीच्या प्रसंगी मित्र किंवा आप्त व्यवस्थापनाशी संपर्क करु शकतात.

लिहिणेआणि वाचणे तसेच संगीत

शिबीरादरम्यान संगीत, गाणे एकणे किंवा वाद्य वाजविण्यास मनाई आहे. शिबीरामध्ये लिहीणे-वाचण्यास मनाई असल्यामुळे येताना कोणतेही लिहीणे-वाचण्याचे साहित्य बरोबर आणू नये. साधकाने विचलीत होऊ नये म्हणून नोट्स लिहू नयेत. वाचणे आणि लिहिण्यावर बंधन अशासाठी की विपश्यना साधनेच्या प्रयोगात्मक विधिवरच जोर द्यावा. धार्मिक तसेच विपश्यने संबंधी पुस्तके देखील वाचू नयेत.

टेप रेकॉर्डर तसेच कॅमेरा

आचार्यांच्या विशिष्ट अनुमतीशिवाय केंद्रावर ह्याचा उपयोग करू नये.

शिबीराचा खर्च

विपश्यनेसारख्या अनमोल साधनेचे शिक्षण पुर्णपणे निःशुल्क दिले जाते. विपश्यनेच्या शुद्ध परंपरेनुसार शिबीरांचा खर्च ह्या साधनेमुळे लाभ झालेल्या आणि कृतज्ञतेने भारावून गेलेल्या साधकांकडुन दिल्या जाणाऱ्या ऐच्छिक दानावर चालतो. ज्यांनी आचार्य गोयंकाजी किंवा त्यांच्या सहाय्यक आचार्यांबरोबर कमीतकमी एक दहा दिवशीय शिबीर पूर्ण केले आहे, केवळ अशा साधकांकडूनच शिबीराअंती किंवा नंतर दान स्विकारले जाते.

अशा प्रकारे ज्यांना ह्या विधिमुळे सुख-शांती मिळाली आहे अशांच्या मंगल चेतनेच्या दानावर शिबिरे भरविली जातात. ह्या इच्छेनुसार दान देतात की ही सुख-शांती सर्व लोकांना मिळण्यासाठी हे काम दीर्घकाळ चालू राहून अनेकानेक लोकांना ही सूख-शांती मिळत रहावी. ह्या परंपरेनुसार भरविली जाणाऱ्या शिबिरांचा खर्च हे मिळणारे दानच पुरवितात. उत्पन्नाचा दुसरा कोणताही अन्य स्त्रोत नाही. दिल्या जाणाऱ्या सेवेसाठी आचार्य किंवा धर्मसेवकांना कोणताही मोबदला दिला जात नाही. ह्यामुळे विपश्यनेचा प्रसार शुध्द स्वरूपात व्यापारीकरणापासून मुक्त केला जातो.

दान सढळ असो किंवा कमी, त्यामागे दुसऱ्याना मदत व्हावी अशी चेतना हवी. बहुजनाच्या हित-सुखाची चेतना जागॄत झाल्यास त्या बदल्यात नांव, यश किंवा त्या बदल्यात आपल्यासाठी विशिष्ट सुविधा मिळण्याचा उद्देश सोडून आपल्या श्रध्दा व शक्तिनुसार साधक दान देऊ शकतात.

सारांश

अनुशासन संहितेचा उद्देश स्पष्ट करण्यासाठी काही मुद्दे खालीलप्रमाणेः

दुसऱ्या साधकांना बाधा होणार नाही याची काळजी घ्या. दुसऱ्या साधकांकडून बाधा झाल्यास दुर्लक्ष करा.

जर उपरोक्त नियमामधील कोणत्याही नियमामागे कोणती व्यावहारिक कारणे आहेत हे साधकाला न समजल्यास आचार्याना भेटून आपला संदेह दूर करावा.

निष्ठा तसेच गंभीरतापूर्वक अनुशासन पाळण्यामुळेच साधना विधि ठीक प्रकारे समजू शकाल तसेच त्याचा पर्याप्त लाभ घेऊ शकाल. शिबिराचा पूर्ण जोर प्रत्यक्ष काम करण्यावर आहे. अशी गंभीरता ठेवा की जसे काय आपण एकटेच एकांतात ध्यान करीत आहोत. मन आंतमध्ये असू द्या, तसेच असुविधा आणि विघ्नाकडे संपूर्ण दुर्लक्ष करावे.

साधकाची विपश्यनेमधील प्रगती आपल्या सद्गुणावर व वैयक्तिक विकास आणि पाच अंगावर म्हणजेच परिश्रम, श्रध्दा, मनाची सरळता, आरोग्य आणि प्रज्ञा यावर अवलंबून आहे.

वरील माहितीमुळे आपल्या साधनेमध्ये अधिकात अधिक फायदा विपश्यना शिबीरामुळे होवो. शिबीर व्यवस्थापक आपल्या सेवेसाठी आणि सहयोगासाठी सदैव तत्पर आहेत, आणि विपश्यनेच्या अनुभवाने तुमची सफलता व सुख-शांतिची मंगल कामना करत आहेत.

शिबीराचे वेळापत्रक

हे वेळापत्रक(समय-सारिणी) अभ्यासाची निरंतरता कायम ठेवण्यासाठी तयार केले गेले आहे. चांगल्या परिणामासाठी साधकाने त्याचे संपूर्ण पालन करावे.

प्रात:          
४.०० बजे      जागरण
४.३० से ६.३०   साधना—निवास स्थान/ध्यानकक्ष/चैत्य में
६.३० से ८.००   नाश्ता एवं विश्राम
८.०० से ९.००   सामूहिक साधना—ध्यानकक्ष में
९.०० से ११.००   साधना—आचार्य के निर्देशानुसार- निवास/ध्यानकक्ष/चैत्य
दोपहर          
११.०० से १२.००   भोजन
१२.०० से १.००   विश्राम
अपराह्न          
१.०० से २.३०   साधना—निवास स्थान/ध्यानकक्ष/चैत्य में
२.३० से ३.३०   सामूहिक साधना—ध्यानकक्ष में
३.३० से ५.००   साधना—आचार्य के निर्देशानुसार- निवास/ध्यानकक्ष/चैत्य
५.०० से ६.००   दूध-चाय, फल या नींबू की शिकंजी
सायं          
६.०० से ७.००   सामूहिक साधना—ध्यानकक्ष में
७.०० से ८.१५   प्रवचन
रात्रि          
८.१५ से ९.००   सामूहिक साधना—ध्यानकक्ष में
९.०० से ९.३०   प्रश्नोत्तर—ध्यानकक्ष में
९.३० बजे   अपने शयनकक्ष में आगमन, रोशनी बंद व शयन

शिबीरांत प्रवेश घेण्याआधी आपण उपरोक्त अनुशासन संहितेची प्रत वाचण्यासाठी व पहाण्यासाठी अडोबी एक्रोबॅट मध्ये येथे डाउनलोड करू शकता. आपण प्रस्तावित विपश्यना शिबीराच्या प्रवेशासाठी आवेदन करू शकता.