जिवन जगण्याची कलाः विपश्यना साधना

बर्न, स्वित्झर्लंड मध्ये श्री सत्य नारायण गोयन्काजीनी दिले गेलेल्या प्रवचनावर आधारित.

आपणा सर्वानाच सुख आणि शांती हवी असते, कारण की आमच्या जीवनांत ख्रोखरच सुख आणि शांती नसते. आपण सर्वच वेळोवेळी द्वेष,दौर्मनस्य,क्रोध,भय,ईर्षा इत्यादि कारणामुळे दुःखी होतो. आणि जेव्हा आम्ही दुःखी होतो तेव्हा ते आपल्यापुरतेच सीमित ठेवत नाही तर ते दुःख दुसऱ्याना देखील वाटतो. जेव्हा कोणती व्यक्ती दुःखी होते तेव्हा आसपासचे वातावरण देखील अप्रसन्न बनविते,आणि त्या व्यक्तिच्या संपर्कात येणाऱ्या व्यक्तिवर देखील परिणाम होतो. खरोखरच, हा जीवन जगण्याचा योग्य मार्ग नाही.

आपण स्वतःही शांतीपूर्ण जीवन जगणे आणि दुसऱ्यांसाठीही शांततेचीही निर्मिती करणे अगत्याचे आहे. शेवटी आपण सामाजिक प्राणी आहोत, आपल्याला समाजात राहावे लागते आणि समाजातल्या अन्य व्यक्तींबरोबर पारस्पारिक संबंध ठेवावे लागतात. अशा स्थितीत आपण शांतीपूर्वक जीवन कसे जगू शकतो? कसे आपण आपल्या आतमध्ये सुख तसेच शांतीचे जीवन जगू शकतो, आणि कसे आपल्या आसपासही शांती आणि सौमनस्याचे, सौहार्दाचे वातावरण बनवू शकतो, जेणेकरून समाजातले अन्य लोकही सुख आणि शांतीचे जीवन जगू शकतील?

आपले दुःख दूर करण्यासाठी प्रथम आपल्याला हे समजून घेतले पाहिजे की आपण अशांत व बेचैन का होतो. ह्याकडे लक्ष देऊन पाहिले तर लक्षांत येइल की जेव्हा मन विकारामुळे विकॄत होऊन जाते तेव्हा मन अशांत होऊन जाते. आपल्या मनांत विकार देखील आहेत आणि त्याचवेळी आपण सुख तसेच शांतीचा अनुभव घेऊ हे असंभव आहे.

हे विकार का आणि कसे उत्पन्न होतात? पुन्हा खोलवर शोध घेतल्यास हे स्पष्ट होते की, जेव्हा एकादी व्यक्ती आम्हाला न आवडणारा व्यवहार करते किंवा जे घडते ते आपल्याला आवडत नाही ह्याची ती प्रतिक्रिया असते. अप्रिय घटना घडतात आणि आम्ही आंतरिक तणाव निर्माण करतो. मनाप्रमाणे न होण्यामुळे, मनाप्रमाणे होण्यात काही बाधा येत असेल तर आपण तणावग्रस्त होतो आणि अंतरमनांत गांठी बांधायला सुरूवात करतो.जिवनभर अप्रिय घटना होत रहातात, कधी मनाप्रमाणे होतात, कधी होत नाहीत, आणि आम्ही जीवनभर प्रतिक्रिया करत रहातो आणि गांठी बांधत रहातो. आपले पुरे शरीर तसेच मानस इतक्या विकारांनी, इतक्या तणावांनी भरून जातो की आम्ही दुःखी होऊन जातो.

ह्या दुःखापासून वाचण्याचा एकच उपाय आहे की ज्यामुळे आमच्या आयुष्यात अप्रिय घटना घडूच द्यायची नाही, सर्वकाही मनाप्रमाणे व्हावे. किंवा आम्हाला अशी शक्ती जागृत करायला हवी, किंवा अशी शक्ती असलेला दुसरा कुणी मदतकर्ता येइल अणि नको असणाऱ्या घटना घडूच देणार नाही आणि आम्हाला हवे असलेलेच होत जाइल. परंतू हे अशक्य आहे. जगामध्ये अशी एकही व्यक्ती नाही की ज्याच्या सर्व इच्छा सर्वकाळ पूर्ण होतील, ज्याच्या आयुष्यांत सर्वकाही आपल्या ईच्छेप्रमाणे घडत राहील,अगदी मनाविरूद्ध कधीही न होता. जीवनामध्ये आपल्या आयुष्यामध्ये मनाविरुद्ध घडतच रहातात. अशा वेळेस प्रश्न उठतो की, विषम परिस्थिति ऊत्पन्न झाल्यावर आम्ही अंध प्रतिक्रिया देणे कसे थांबवावे? कसे आम्ही तणावग्रस्त न होता शांत आणि संतुलित राहू शकू?

भारत तसेच भारताबाहेरील देशांत सुद्धा अशा संत पुरुषांनी ह्या समस्येचा अभ्यास केला, मानवी जीवनांतील दुःखाच्या समस्येचा शोध घेतला आणि उपाय सांगितला की जर काही मनाविरुध्ध घडले तर मनामध्ये क्रोध, भय किंवा अन्य विकाराची प्रतिक्रिया उत्पन्न झाल्यास शक्यतो लवकर आपले मन दुसऱ्या कशांत तरी गुंतवावे. उदाहरणच द्यायचे तर उठा एक ग्लास पाणी घ्या आणि पाणी प्यायला सुरुवात करा की ज्यामुळे आपला क्रोध वाढणार नाही, उलट कमी होण्यास सुरुवात होइल. किंवा आकडे मोजायला सुरुवात करा एक, दोन, तीन, चार. किंवा एकादा शब्द,जप किंवा मंत्र पुन्हा पुन्हा म्हणा, अथवा ज्याप्रती तुमची श्रद्धा आहे अशा देवतेची किंवा संत पुरुषाच्या नावाचा जप चालू करा की जेणे करुन तुमचे मन दुसरीकडे गुंतेल आणि काही प्रमाणांत तरी तुम्ही विकार व क्रोधापासून मुक्त व्हाल.

ह्याने मदत झाली. ह्या उपायाने काम झाले. आता सुध्दा कामी येते. असे वाटते की मन व्याकुळतामुक्त झाले. परंतु हा उपाय केवळ वरवरच्या जाणिव असलेल्या स्तरांवरच काम करतो. वस्तुतः मन दुसरीकडे गुंतवून आपण विकारांना अंतरमनाच्या खोलवर दाबून ठेवतो,जेथे त्याचे प्रजनन आणि संवर्धन चालूच रहाते. मनाच्या वरच्या स्तरावर शांती आणि सौमनस्येचा लेप लागतो,परंतु अंतर्मनांत खोलवर दाबलेल्या विकारांचा सुप्त ज्वालामुखी तसाच रहातो की जो आता किंवा नंतर वेळ आल्यावर स्फोट होऊन ऊद्रेक होणारच.

आंतरिक सत्याचा शोध घेणाऱ्या काही वैद्न्यानिकानी त्याच्या पुढे जाऊन शोध घेतला.आपले मन आणि शरीराच्या सत्यतेचा आंतरिक अनुभव घेतला आणि पाहीले की मनाला दुसरीकडे गुंतवून फक्त मुळ समस्येपासून दूर पळून जाणे आहे. खरोखरच पलायन करणे हा यावर उपाय नव्हे, तर त्या समस्येला सामोरे जायला हवे. जेव्हा मनामध्ये विकार उत्पन्न होइल तेव्हा फक्त पहा आणि त्या समस्येला तोंड द्या. मनांतील विकारांना पाहणे सुरु करताच तो क्षीण होत जाइल आणि हळू हळू त्या विकाराचा क्षय होत जाइल.

हा चांगला उपाय आहे. दाबून टाकणे आणि खुली सूट देणे या दोन्ही टोकाच्या गोष्टी टाळते. अज्ञात अवस्थेंतील अंतरमनांतील विकाराना दाबून टाकण्याने त्याचे निर्मूलन होत नाही, आणि विकारांना अहितकारक अशा शारीरिक तसेच वाणीच्या कर्मांना खुली सुट देण्याने समस्या आणखी वाढतात. परंतु तुम्ही जर विकाराकडे पहात रहाल तर त्याचा क्षय होईल आणि त्यापासून मुक्तता मिळेल.

बोलणे एकदम सोपे आहे,परंतू करणे एकदम कठीण. आपल्या विकाराला तोंड देणे एव्हढे सोपे नाही. जेव्हा क्रोध उत्पन्न होतो, तेव्हा अशाप्रकारे आपल्यावर स्वार होतो की आपल्याला ते समजत सुद्धा नाही. क्रोधाने व्याकूळ होऊन आपण असे शारीरिक तसेच वाणीव्दारे असे काम करतो की त्याने आपली तर हानी होतेच, पण दुसऱ्यांची देखील. जेव्हा क्रोध जातो तेव्हा आपण रडतो आणि पश्चात्ताप करतो, ह्या किंवा त्या व्यक्तिची किंवा भगवानाची क्षमायाचना करतो-- माझ्याकडून चुक झाली, मला माफ कर. परंतु जेव्हा पुन्हा अशाच परिस्थितीचा सामना करावा लागतो तेव्हा आपण तशीच प्रतिक्रिया करतो. पुन्हा पुन्हा पश्चात्ताप करण्याने काहीही फायदा होत नाही.

आपलेी अडचण ही आहे की जेव्हा विकार उत्पन्न होतो तेव्हा आपण शुद्ध घालवून बसतो. विकाराचा उद्गम अचेतन मनाच्या तळस्पर्शी खोलांतील अवस्थेतून होतो आणि जेव्हा तो सदसव्दिवेकतेपर्यंत पोहोचतो तेव्हा इतका बलवान होऊन आपल्यावर स्वार होऊन जातो, की आपण त्याला पाहू देखील शकत नाही.

समजा आपण कोणी प्रायव्हेट सेक्रेटरी ठेवला जो आपल्याला आठवण करुन देइल, बघा मालक, आपल्याला क्रोध आला आहे, आपण क्रोधाकडे पहा. परंतू क्रोध कधी उत्पन्न होइल हे समजत नाही म्हणून तीन शिफ्टसाठी तीन सेक्रेटरीज ठेवावे लागतील. समजा ते ठेवू शकलो, आणि क्रोध आल्यावर त्वरीत सेक्रेटरी सांगेल, बघा मालक, आपल्याला क्रोध आला आहे, तेव्हा पहिले काम हे कराल की त्यालाच दम भराल. मुर्ख कुठला मलाच तू शिकवितोस? आपल्या अंगात क्रोध एव्हढा भिनतो की कोणताही सल्ला अशा वेळेस कामी येत नाही.

समजा आपल्याला शहाणपण आले आणि आपण त्याला दम भरला नाही, आणि म्हणालो चांगले सांगितलेस. आता मी त्याकडेच पाहीन, त्या प्रति साक्षीभाव ठेवीन. पण हे शक्य आहे का? जेव्हा डोळे बंद करुन क्रोध पहाण्याचा प्रयत्न कराल, तेव्हा तेव्हा ज्यामुळे क्रोध आला तीच गोष्ट, तीच व्यक्ति, तीच घटना मनामध्ये परत परत येइल. मी क्रोध बघणार नाही तर त्याचे उगमस्थानच पहात राहीन. त्यामुळे क्रोध आणखीच वाढत राहील. म्हणुनच हा काही उपाय नाही. आलंबनाला बाजुला ठेऊन फक्त विकाराकडे पहाणे अजिबात सोपे नसते.

परंतु, एकादी व्यक्ति पूर्ण मुक्त अवस्थेला पोहोचते,तेव्हा खरा उपाय सांगतो. अशी व्यक्ति शोधून काढते की जेव्हा मनामध्ये विकार उत्पन्न होतो तेव्हा शरीरावर दोन घटना त्याचवेळेस सुरु होतात. एक, श्वास आपली नैसर्गिक लय सोडुन देतो. जेव्हा मनामध्ये विकार उत्पन्न होतो, तेव्हा श्वास वेगाने व अनियमित होउन जातो. हे पहाणे अगदी सोपे आहे. दोन, सूक्ष्म स्तरावर शरीरामध्ये एक जीवरासायनिक प्रक्रिया सुरु होते ज्यामुळे परिणामस्वरुप शरीरावर संवेदना उत्पन्न होतात. प्रत्येक विकार शरीरावर कोणती ना कोणती संवेदना उत्पन्न करतोच करतो.

हा एक अनुभविक उपाय आहे. सामान्य व्यक्ति अमूर्त विकाराना पाहू शकत नाही--अमूर्त भय, अमूर्त क्रोध, अमूर्त वासना इत्यादी. परंतु योग्य प्रशिक्षण तसेच प्रयत्न केल्यावर सहजपणे श्वास तसेच शरीरावर होणाऱ्या संवेदना पहाता येतात. या दोन्ही गोष्टींचा मनाच्या विकारांशी सरळ सरळ संबंध आहे.

श्वास तसेच संवेदना दोन प्रकारे मदत करतील. एक त्या प्रायव्हेट सेक्रेटरीचे काम करतील. मनामध्ये कोणता तरी विकार जागताच, श्वास आपली नियमितता घालवून बसेल, सांगेल की--बघ काहीतरी गडबड आहे. आपण श्वासाची खरडपट्टी काढू शकत नाही, आपल्याला त्याचा इशारा मानावाच लागेल. तसेच संवेदना देखील सांगेल की काहीतरी चुकीचे होऊन राहिले आहे. दुसरे, इशारा मिळताच श्वास तसेच संवेदनाकडे पाहू शकाल. असे केल्यावर लगेच आपल्याला जाणवेल की विकार दूर होऊ लगले आहेत.

शरीर आणि मन, ह्यांचा परस्पर संबंध म्हणजे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. एका बाजूला मनामध्ये उत्पन्न होणारे विचार तसेच विकार आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला श्वास आणि शरीरावर उत्पन्न होणाऱ्या संवेदना आहेत. मनात जेव्हा कोणताही विचार किंवा विकार उत्पन्न होतो, तेव्हा तो तत्क्षणी श्वास आणि संवेदनांना प्रभावित करतोच. ह्याप्रकारे, श्वास आणि संवेदनांना पाहताना आपण विकारांकडे पाहत असतो. आपण पलायन करत नसून विकारांना सन्मुख होत सत्याचा सामना करत असतो. लवकरच आपल्याला दिसेल की असे करण्याने विकारांची शक्ती क्षीण होत आहे, आधीप्रमाणे ते आपल्यावर स्वार होत नाहीत. आपण अभ्यास करत राहिलो, तर त्यांचे पूर्ण निर्मूलन होईल. विकारांपासून मुक्त होत होत आपण सुख तसेच शांतीपूर्ण जीवन जगायला लागू.

ह्याप्रकारे आत्मपरीक्षणाची ही विद्या आपल्याला आंतर आणि बाह्य ही दोन्ही सत्य अवगत करून देते. आधी आपण केवळ बहिर्मुख राहत होतो आणि आतल्या सत्याला ओळखू शकत नव्हतो. आपल्या दुःखाचे कारण नेहमी बाहेर शोधत होतो. बाह्य परिस्थितीला कारण मानून ती बदलण्याचा प्रयत्न करत होतो. आतल्या सत्याबद्दलच्या अज्ञानामुळे आपण हे समजू शकत नव्हतो की, आपल्या दुःखाचे कारण आतमध्येच आहे, आणि ते म्हणजे सुखद तसेच दुःखद संवेदनांना दिलेली आंधळी प्रतिक्रिया.

आता, अभ्यासामुळे आपण नाण्याची दुसरी बाजू पाहू शकत आहोत. आपण श्वाससुद्धा जाणू शकतो आहोत आणि आत काय चालले आहे, तेसुद्धा. श्वास असो वा संवेदना, आपण त्याला मानसिक संतुलन न घालवता पाहू शकत आहोत. प्रतिक्रिया बंद झाली, तर दुःखाचे संवर्धन होत नाही. त्याऐवजी, विकार वर येतात आणि त्यांची निष्कृती होते, क्षय होतो.

जसजसे आपण ह्या विद्येमध्ये परिपक्व होत जाऊ, तसतसा विकारांचा क्षय वेगाने होऊ लागतो. हळूहळू मन विकारांपासून मुक्त होऊ लागते, शुद्ध होऊ लागते. शुद्ध चित्त नेहमी प्रेमाने भरलेले असते -- सर्वांप्रती मंगलमैत्री, दुसऱ्यांकडील अभाव आणि त्यांच्या दुःखांप्रती करुणा, दुसऱ्यांचे यश आणि सुखाप्रती मुदिता अर्थात आनंद, आणि प्रत्येक स्थितीत समता.

जेव्हा एखादा त्या अवस्थेपर्यंत पोहोचतो, तेव्हा पूर्ण जीवनच बदलून जाते. तो शरीर आणि वाणीने असे को्णतेही काम करू शकत नाही, ज्यामुळे दुसऱ्यांची सुख-शांती भंग होईल. संतुलित मन शांत होऊन जाते आणि आपल्या आसपासही सुख-शांतीचे वातावरण निर्माण करते. अन्य व्यक्ती त्याच्यामुळे प्रभावित होतात, त्यांची मदत होऊ लागते.

जेव्हा आपण आतमध्ये अनुभवास येत असलेल्या प्रत्येक स्थितीत मन संतुलित ठेवतो, तेव्हा कोणत्याही बाह्य परिस्थितीचा सामना करत असताना तटस्थ भाव राहतो. हा तटस्थ भाव म्हणजे पलायन नाही, न ही जगाच्या प्रश्नांप्रती उदासीनता किंवा बेपर्वाई आहे. विपश्यनेचा (Vipassana) नियमित अभ्यास करणारे दुसऱ्यांच्या दुःखाप्रती अधिक संवेदनशील असतात, तसेच व्याकुळ न होता त्यांच्या दुःखांच्या निराकरणासाठी मैत्री, करुणा आणि समतापूर्ण चित्तासमवेत ते हर प्रकारे प्रयत्नशील असतात. त्यांच्यामध्ये पवित्र तटस्थपणा येतो -- मनाचे संतुलन न हरवता पूर्ण रूपाने दुसऱ्यांच्या मदतीसाठी कसे वचनबद्ध होता येईल. ह्याप्रकारे दुसऱ्यांच्या सुख-शांतीसाठी प्रयत्नशील होऊन ते स्वतः सुखी आणि शांत राहतात.

भगवान बुद्धानी हेच शिकविले--जीवन जगण्याची कला. त्यांनी कोणत्याही संप्रदायाची स्थापना केली नाही. त्यांनी आपल्या शिष्यांना मिथ्य गोष्टी, कर्मकांड शिकविले नाहीत. त्याऐवजी, त्यांनी आतील(शरीरातील) नैसर्गिक सत्य पहायला शिकविले. आपण अज्ञानामुळे प्रतिक्रिया करत रहातो, त्याने आपली तर हानी होतेच, तसेच दुसऱ्यांची देखील करतो. जेव्हा सत्याचे जसे आहे तसे पहाण्याचे शहाणपण जागॄत होते तेव्हा ही आंधळेपणी प्रतिक्रिया करण्याचा स्वभाव दूर होतो. जेव्हा आंधळी प्रतिक्रिया थांबवितो तेव्हा खरी क्रिया करण्यालायक होतो-- असे काम की ज्याचा उगम सत्य पहाणाऱ्या आणि समजणाऱ्या संतुलित मनामध्ये होतो. असे काम सकारात्मक तसेच उत्पत्तिकारक, आत्महितकारी तसेच परहितकारी असते.

आवश्यक काय आहे की स्वतःला ओळखा, जी सर्व संतांची शिकवण आहे. स्वतःला ओळखा, केवळ कल्पना, विचार किंवा अनुमानाने बौद्धिक स्तरावर नाही, भावुक होऊन भक्तिभावाच्या कारणामुळे नाही, ऐकलेल्या, वाचलेल्याच्या अंधश्रद्धेपोटीच्या कारणामुळे नाही. हे ज्ञान काहीही कामाचे नाही. आपल्याला सत्याला स्वतःच्या अनुभवाने ओळखता यायला पाहिजे. शरीर तसेच मनाच्या परस्पर संबंधाचा प्रत्यक्ष अनुभव यायला पाहिजे. ह्यामुळेच आपल्याला दुःखापासून मुक्ति मिळू शकेल.

आपल्या बाबतीत ह्या क्षणाचे जे सत्य आहे, जसे आहे ठीक त्या प्रकारे तसेच, त्याच्या खऱ्या स्वभावामध्ये पहाणे, समजणे हीच विपश्यना आहे. भगवान बुद्धाच्या काळात जनभाषेमध्ये पस्सना (पश्यना / passana) हे पहाणे याला म्हणत, ज्याला उघड्या डोळ्याने सामान्यपणे पहाता येते अशा स्थितीला. परंतु विपस्सना (विपश्यना) याचा अर्थ असा की एकादी गोष्ट जशी आहे तशीच त्याच्या ख्रऱ्या स्वरूपामध्ये पहाणे, केवळ वर वर प्रतित होणाऱ्या स्वरूपात नव्हे. भासमान सत्याच्या पलिकडे जाऊन संपूर्ण शरीर तसेच मनाबद्दल परम सत्य जाणणे आवश्यक आहे. जेव्हा आपण त्या सत्याचा अनुभव करतो तेव्हाच आपला अंध प्रतिक्रिया करण्याचा स्वभाव बदलून जातो, विकारांचे प्रजनन बंद होते, आणि आपोआप आपल्या जुन्या विकारांचे निर्मूलन होते. आपली दुःखापासून सुटका होते तसेच खऱ्या सुखाचा अनुभव यायला लागतो.

विपश्यना साधनेच्या शिबीरामध्ये दिल्या जाणाऱ्या प्रशिक्षणाच्या तीन पायऱ्या आहेत. एक, अशा शारीरिक तसेच वाणीच्या कर्मापासून दूर रहाणे, ज्यापासून दुसऱ्याची सुख-शांती भंग होऊ शकेल. आपण विकारापासून मुक्त होण्याचा अभ्यास करू शकणार नाही जेव्हा दुसऱ्या बाजुस आपले शारीरिक तसेच वाणीचे कर्म असे असतील की ज्यामुळे आपल्या विकाराचे संवर्धन होत असेल. म्हणुनच शीलाची आचारसंहिता पाळणे ही अभ्यास करण्याची पहिली महत्वपूर्ण पायरी आहे. जीव-हत्या, चोरी, लैंगीक व्यभिचार, खोटे बोलणे, नशा आणणाऱ्या वस्तू इत्यादिपासून अलिप्त रहाणे-- ह्या शीलांचे निष्ठापूर्वक पालन करण्याचा निर्धार करतो. शीलांचे पालन करण्यामुळे काहीप्रमाणात मन शांत होऊन पुढील काम करणे सोपे जाते.

दुसरी पायरी ही ज्यामुळे जंगली मनाला एका श्वासाच्या आलंबनावर लावून वश करणे. जितके शक्य होइल तितका वेळ मन त्या आलंबनावर टिकवून ठेवण्याचा अभ्यास करावा लागतो. हा काही श्वासाचा व्यायाम नाही, श्वासाला नियमित देखील करत नाही. त्याऐवजी नैसर्गिक श्वास आपण पहात असतो, जसा आहे तसाच, जसा आंत येत असतो, जसा बाहेर जात असतो. ह्याप्रकारे मन आणखीनच शांत होते आणि तीव्र विकार आपल्यावर स्वार होत नाहीत. त्याच वेळेस मन एकाग्र होत जाते, तीक्ष्ण होत जाते, प्रज्ञेचे काम करण्यालायक होते.

शील तसेच मनाला वश करणाऱ्या पहिल्या दोन पायऱ्या आवश्यक तर आहेतच पण लाभदायक देखील आहेत. परंतु जोपर्यंत आपण तिसरे पाऊल उचलत नाही तोपर्यंत विकाराचे फक्त दमनच केले जाइल. हे तिसरे पाऊल, तिसरी पायरी म्हणजे आपल्यातील सत्य जाणून विकाराच्या निर्मूलनाव्दारे होणारी मनाची शुद्धता. ही विपश्यना आहे-- संवेदनाच्या रूपाने प्रकट होणारे सततचे परिवर्तनशील मन तसेच शरीराशी परस्पर संबंधाला सुव्यवस्थित प्रकारे तसेच समतेबरोबर पहाताना आपल्या बाबतीतील सत्याचा अनुभव करणे. हा भगवान बुद्धाच्या शिकवणीचा कळस आहे--आत्मनिरीक्षणाव्दारे आत्मशुद्धी.

सर्वजण ह्याचा अभ्यास करू शकतात. सर्वच दुःखाला सामोरे जातात. ह्या विश्वव्यापी रोगाचा उपाय देखील सांप्रदायिक नव्हे तर विश्वव्यापी पाहिजे. जेव्हा कुणाला क्रोध उत्पन्न होतो तेव्हा तो बौद्ध क्रोध, हिंदू क्रोध, ख्रिस्ती क्रोध नसतो. क्रोध हा क्रोधच असतो. क्रोधाच्या कारणाने जी व्याकुळता येते त्याला ख्रिस्ती, यहुदी किंवा मुस्लिम व्याकुळता म्हणता येणार नाही. हा रोग विश्वव्यापी आहे. त्यामुळे त्याचा इलाज देखील विश्वव्यापी हवा.

विपश्यना असाच एक वैश्वीक उपाय आहे. जो दुसऱ्यांच्या सुख-शांतीचा भंग होऊ देत नाही तो शीलाचे पालन करण्यास विरोध करणार नाही. मनाला वश करण्याच्या अभ्यासाला कुणी विरोध करणार नाही. ज्यामुळे मनांतील विकार दूर होतात अशा आपल्या बाबतीतील सत्य ओळखणाऱ्या प्रज्ञेला कुणी विरोध करणार नाही. विपश्यना अशीच एक वैश्विक विद्या आहे.

आंतरिक सत्याला पहाण्याने सत्याला जसे आहे तसे पहातो---हेच प्रत्यक्ष अनुभवाने आपण स्वतःला जाणणे आहे. धीराने प्रयत्न करता करताच आपल्याला विकारापासून मुक्ति मिळते. स्थूल भासणाऱ्या सत्यापासून सुरू करून साधक शरीर तसेच मनाच्या परमसत्यापर्यंत पोहोचतो. त्यानंतर त्याच्याही पलीकडे, शरीर तसेच मनाच्या पलीकडे, वेळ तसेच स्थानाच्या पलीकडे, स्थिती सापेक्ष जगापलीकडे-- विकारांपासून संपूर्ण मुक्तीची सत्यता, सर्व दुःखापासून संपूर्ण मुक्तीचे सत्य. जे परमसत्य ज्याला काहीही नांव द्या, सर्वांसाठी हेच अंतीम लक्ष आहे.

सर्वांनीच त्या परमसत्याचा साक्षात्कार करावा. सर्व प्राणी दुःखापासून मुक्त होवो. सर्व प्राणी शांत होवो, सुखी होवो.

सर्वांचे मंगल होवो.